Malagoli: noticia histórica completa sobre la escultura de Canova en Lovere Fuente original: https://archive.org/download/archiviostoricodellarte6/archiviostoricodellarte6.pdf ALCANCE Artículo completo «Notizia storica intorno ad una scultura del Canova in Lovere», pp. 330–332 (páginas 1–3 del PDF), con sus 27 notas, firma e inscripciones. Se incluye el texto legible de la ilustración de p.331, compartiendo la transcripción completa impresa de la inscripción en p.330. Las cartas del apéndice se entregan en la fuente separada malagoli-cartas-canova. TRANSCRIPCIÓN DEL ORIGINAL (Italiano y latín) [P. 330, página 1 del PDF.] NOTIZIA STORICA INTORNO AD UNA SCULTURA DEL CANOVA IN LOVERE. Tra le molte opere d'arte, decoro ed orgoglio del bel paese di Lovere, sulle rive del lago d'Iseo, è degna di particolare menzione una scultura del Canova, della quale, nel catalogo cronologico del grande artista veneto, pubblicato dal Cicognara e riprodotto dal Missirini,[1] e in quello più recente, compilato da Alessandro D'Este,[2] è data notizia non solo manchevole, ma anche inesatta, come ci sarà facile provare fondandoci su documenti del tempo e sopra lettere inedite dello stesso Canova, che pubblichiamo in appendice.[3] La scultura, cui accenniamo, è un bassorilievo di finissimo lavoro, rappresentante una donna in lagrime dinanzi all'urna che racchiude le ceneri. Sull'urna che, adorna di fiori e sorretta da una colonna, occupa il posto più alto del marmo, a destra di chi guarda, sono scritte le parole: Cireres [sic] Faustini Tadini. A sinistra, seduta sopra uno sgabello, in atteggiamento mesto ma composto, come è rappresentato il dolore dai modelli greci a cui il Canova si ispirava, sta la figura della donna, ritratta in profilo e ricoperta di una doppia veste che dall'omero le scende mollemente sino ai piedi. L'afflitta donna ha piegato il capo, e, con la mano sinistra, raccolto un lembo della veste, s'asciuga gli occhi; la destra è languidamente abbandonata sul ginocchio. La figura piangente, come tutto il monumento, è una replica del monumento del Volpato nel portico de' Ss. Apostoli in Roma, dove essa è indicata come l'amicizia: la sola differenza sostanziale fra i due monumenti, è che in quello di Roma si trova sulla colonna il busto del Volpato in luogo dell'urna cineraria. Nel monumento del Tadini, a' piedi della tavola di marmo, alta m. 1.73 sopra m. 1.24 di larghezza e sormontata da una leggiadrissima cornice, si legge: Libera Com. Moronati Tadini mater moerentissima. Nel basamento è incisa la seguente iscrizione latina del Morcelli: Pro acerbo funere | Faustini Al. F. Tadini Com. | ad omnem ingenii et virtutis laudem adolescentis | quem parentes unigenam improvida ruina | extinctum luxere insolabiliter | et lugent a die VII idus decembr. an. MDCCLXXXXIX | heu raptum sibi quum annum ageret florentis aevi XXV | receptae instar vitae habete Loverenses | signum hoc pulcrum amabile magni Eq. Canovae manu. | Steph. Ant. Morcelli. L'intero monumento è alto m. 3.50, ed è collocato nell'oratorio del palazzo Tadini in Lovere. [Note p. 330:] 1. Della vita di Antonio Canova; Prato, Giachetti, 1824, p. 512. 2. Memorie di Antonio Canova, scritte da Antonio D'Este e pubblicate per cura di Alessandro D'Este; Firenze, Le Monnier, 1864, p. 343. 3. Vedi nella rubrica Nuovi Documenti. [P. 331, página 2 del PDF. Encabezado: NOTIZIA STORICA INTORNO AD UNA SCULTURA DEL CANOVA IN LOVERE.] Dalla elegantissima iscrizione del celebre epigrafista lombardo si apprende che il cenotafio fu inalzato alla memoria del conte Faustino Tadini, giovane colto e virtuoso, rapito, per luttuoso accidente, ai genitori che non avevano altro figlio, il 7 dicembre 1799, a soli venticinque anni. Non vi è detto però in che anno il monumento fosse eretto. Il catalogo cronologico delle opere del Canova, nel Missirini, fissa a questo lavoro la data del 1822; nel catalogo invece compilato da Alessandro D'Este lo stesso lavoro è compreso fra quelli eseguiti dallo scultore nel 1821. Entrambe queste date sono erronee, come è dimostrato dal testamento del conte Luigi Tadini, padre del giovane Faustino, in cui si legge che il marmo fu terminato dal Canova «nel suo studio in Roma nel fine dell'ottobre 1820».[1] Conferma pienamente tale affermazione una lettera del Canova stesso, scritta da Roma il 21 ottobre di quell'anno al detto conte.[2] La famiglia dei conti Tadini di Crema era da tempo legata d'amicizia al Canova. Fin dal 1795 Faustino, che contava allora ventun anno, aveva composto un volumetto di versi e di prose, in cui illustrava le sculture e le pitture del Canova;[3] e questi gli aveva espresso per ciò la sua «eterna riconoscenza».[4] E anche nel 1801, cioè due anni dopo che il contino era morto, rimanendo schiacciato sotto le rovine di una vecchia casa di Lovere, nel luogo dove il padre faceva fabbricare lo splendido palazzo che tuttora si ammira, il Canova, scrivendo al conte Luigi, aveva parole di rimpianto per la dolorosa perdita patita dalla famiglia Tadini.[5] Il conte Luigi era uomo colto e amantissimo delle belle arti. Egli aveva raccolto quadri, stampe, sculture, mobili antichi, medaglie, bronzi, porcellane, oggetti di storia naturale, libri antichi e moderni, per formarne una galleria, un piccolo museo e una biblioteca, di cui fin d'allora intendeva fare pubblico beneficio, come si rileva da una lettera del settembre 1818 del Canova,[6] il quale si rallegrava col conte per le fatte raccolte e per la generosa intenzione dimostrata di volerne disporre a pubblico uso; e si augurava di potersi recare nella casa di lui, dove altre volte era già stato invitato,[7] per vedere tali collezioni. Il conte si dilettava anche di poesia, e compose un poema bernesco in dodici canti,[8] di cui regalò una copia al Canova.[9] Scrisse pure salmi, cantici ed inni religiosi, che furono musicati dai maestri Gazzaniga e Pavesi,[10] e alcune considerazioni sulla musica e sulla poesia,[11] che il Canova molto gli lodò, giudicandole «prudentissime... e figlie legittime del buon senso, il quale dev'essere il capital primiero d'ogni autore che vuol approssimarsi alla perfetta imitazione della natura».[12] Era desiderio vivissimo del conte di avere qualche opera del «divino» Canova, come lo chiamò il Giordani sintetizzando con quell'aggettivo l'ammirazione veramente entusiastica dei contemporanei per il grande scultore. A tal uopo gli scrisse il 29 agosto 1818 esprimen- [Continúa en p. 332.] [Ilustración del monumento en p. 331. Inscripción de la franja:] LIBERA. COM. MORONATI. TADINI. MATER. MOERENTISSIMA. [Basamento del grabado, letras distinguibles:] PRO ACERBO FVNERE FAVSTINI AL. F. TADINI COM. [Siguen líneas minúsculas parcialmente confundidas por el grabado. La misma inscripción está reproducida íntegramente en letra de imprenta en p. 330, transcrita arriba; no se presenta esa lectura compartida como un descifrado independiente de todas las letras del dibujo.] [Note p. 331:] 1. Testamento del nobile conte Luigi Tadini; Lovere, Filippi, 1892, art. 19, p. 11. 2. Appendice, n. III. 3. Le sculture e le pitture di Antonio Canova pubblicate fino a quest'anno 1795; Venezia, Palese, 1796. 4. Lettera 11 novembre 1796, da Roma, del Canova al conte Luigi Tadini. 5. Lettera 5 dicembre 1801, da Roma. 6. Appendice, n. I. 7. Lettera 18 febbraio 1818, del Canova al conte. 8. Ricciardetto ammogliato, poema comico di Luigi Tadini; Crema, Ronna, 1803. 9. Lettera 25 giugno 1803, da Roma, del Canova al conte. 10. Salmi, cantici ed inni cristiani del conte Luigi Tadini, posti in musica popolare dai maestri Giuseppe Gazzaniga e Stefano Pavesi; Crema, Ronna, 1818. 11. Queste considerazioni precedono i Salmi, cantici ed inni religiosi nell'edizione citata. 12. Appendice, n. I. [P. 332, página 3 del PDF. Encabezado: GIUSEPPE MALAGOLI.] dogli il suo desiderio. A lui rispose il Canova, nel settembre dello stesso anno, ringraziando, ma, nello stesso tempo, dicendosi così «fortemente occupato» in altri lavori da non poter prendere alcun impegno determinato; tuttavia lo assicurava che avrebbe sempre ricordato la sua commissione.[1] Lo scultore non dimenticò davvero il desiderio del conte; e nell'aprile del 1820 potè scrivergli non solo che si era già posto al lavoro per lui, ma che l'opera progrediva, e che da essa non si toglieva mai la sua mano, cosicchè sperava di poterla finire nell'autunno di quell'anno.[2] Il lavoro, a cui alludeva, era appunto il monumento sepolcrale dell'infelice Faustino, che sei mesi dopo era già finito, «mancandovi solo — come diceva il Canova nella lettera scritta da Roma il 21 ottobre 1820 al conte — l'opera del lustratore».[3] Nella stessa lettera il Canova dava al conte il consiglio di ordinare che il basamento del cenotafio fosse fatto nelle provincie lombarde per risparmio di spesa; e a questo proposito, in un'altra sua lettera del 18 novembre del medesimo anno,[4] gli diceva che avrebbe potuto far eseguire il basamento a Milano, su un disegnino che gli mandava lo scultore Antonio D'Este, amicissimo, com'è noto, del Canova. Quanto al collocamento del marmo, gli raccomandava che la luce fosse di fianco e cadesse «alquanto radente verso la schiena della figura»;[5] di più lo consigliava a far calare, ogni volta che si volesse far vedere il monumento, una tela scura sopra la finestra di faccia, perchè la luce di quest'ultima non avesse a distruggere il buon effetto di quella di fianco.[6] Inutile dire che queste avvertenze, raccomandate dallo scultore, furono allora e sono anche oggi osservate scrupolosamente. Il prezzo convenuto dell'opera era di seicento zecchini, equivalenti a lire italiane 6907.67, che il conte pagò nelle mani di Domenico Selva, procuratore del Canova, al banco di Angelo Papadopoli in Venezia, come risulta da una lettera di ricevuta dello scultore, nella quale è detto pure che il bassorilievo marmoreo rimaneva nello studio dello scultore stesso a disposizione del conte.[7] Questi, che aveva già ottenuta dal Governo l'esenzione dal dazio d'introduzione per tale opera destinata a servire di esemplare agli studiosi dell'arte,[8] fece trasportare il cenotafio a Lovere nel 1821; ed espresse, nel giugno del medesimo anno, al Canova la sua pienissima sodisfazione tanto per il soggetto, quanto per il merito del lavoro.[9] Il monumento, come già si disse, fu collocato nell'oratorio che il conte aveva fatto costruire sul posto dove era morto il figlio, e ne fu celebrata pubblicamente l'erezione il 25 settembre 1821 con solenne pompa, a cui prese parte la Deputazione comunale e tutto il paese di Lovere. Fu in quest'occasione fatto stampare un opuscolo commemorativo[10] che contiene, oltre agli immancabili versi d'uso, un disegno del monumento, l'effigie dello scultore e una lettera dedicatoria a quest'ultimo della Deputazione comunale di Lovere. Il Canova, già avvezzo agli onori, ringraziò il conte e la popolazione di Lovere «di tali amorevoli testimonianze di bontà», dichiarandosi, con quella modestia che in lui e in altri grandi fu un elemento di maggior gloria, immeritevole «d'essere onorato con tanta pompa, e con sì splendida solennità di versi e di stampa». Son queste sue parole contenute nella lettera scritta da Possagno il 27 settembre 1822,[11] che fu l'ultima delle lettere dirette al conte Tadini, e una certamente delle ultime scritte dal grande artista, il quale nemmeno un mese dopo, cioè il 13 dell'ottobre susseguente, moriva in Venezia.[12] GIUSEPPE MALAGOLI. [Note p. 332:] 1. Appendice, n. I. 2. Appendice, n. II. 3. Appendice n. III. 4. Appendice n. IV. 5. Appendice, n. III. 6. Appendice, n. IV. 7. Appendice, n. V. 8. Nota 11 dic. 1820, dell'Intend. di Lodi, n. 8510-105. 9. Appendice, n. VI. Nel catalogo delle opere del Canova, allegato alla Vita scritta dal Missirini, è detto, che il cenotafio fu eseguito per commissione del conte Faustino Tadini; non è necessario aggiunger parola per corregger l'errore. 10. Bergamo, Mazzoleni, 1821. 11. Appendice, n. VIII. 12. Del Canova si conserva pure nella Galleria Tadini in Lovere un abbozzo della statua della Religione del mausoleo Rezzonico, che il conte Luigi, nel citato suo testamento (art. 19, pp. 10–11), dichiara essere stato un dono dello scultore. TRADUCCIÓN AL CASTELLANO [P. 330.] NOTICIA HISTÓRICA SOBRE UNA ESCULTURA DE CANOVA EN LOVERE. Entre las muchas obras de arte que adornan y enorgullecen al hermoso pueblo de Lovere, a orillas del lago de Iseo, merece especial mención una escultura de Canova. De ella se da noticia no solo incompleta sino también inexacta tanto en el catálogo cronológico del gran artista véneto, publicado por Cicognara y reproducido por Missirini,[1] como en el más reciente, compilado por Alessandro D'Este.[2] Será fácil demostrarlo mediante documentos de la época y cartas inéditas del propio Canova, que publicamos en el apéndice.[3] La escultura es un bajorrelieve de finísima factura que representa a una mujer llorando ante la urna que contiene las cenizas. En la urna, adornada con flores y sostenida por una columna, en el lugar más alto del mármol y a la derecha del espectador, están escritas las palabras: «Cenizas de Faustino Tadini» [el impreso da «Cireres»]. A la izquierda está la mujer, sentada en un taburete, en actitud triste pero contenida, como se representa el dolor en los modelos griegos que inspiraban a Canova. Está de perfil, cubierta con una doble vestidura que cae suavemente desde el hombro hasta los pies. Inclina la cabeza y se seca los ojos con un borde del vestido recogido por la mano izquierda; la derecha descansa lánguidamente sobre la rodilla. La figura llorosa, como todo el monumento, reproduce el monumento a Volpato del pórtico de los Santos Apóstoles de Roma, donde representa la amistad. La única diferencia sustancial es que en el monumento romano la columna sostiene el busto de Volpato en lugar de la urna cineraria. En el monumento Tadini, al pie de la placa de mármol de 1,73 m de altura por 1,24 m de anchura, coronada por un marco muy elegante, se lee: «Libera, condesa Moronati Tadini, madre profundísimamente afligida». En el basamento está grabada esta inscripción latina de Morcelli: «Por la prematura muerte del conde Faustino Tadini, hijo de Al. [abreviación del nombre paterno], joven digno de toda alabanza por su ingenio y virtud, a quien sus padres, su único hijo, extinguido por un derrumbamiento imprevisto, lloraron inconsolablemente y siguen llorando desde el día séptimo antes de los idus de diciembre de 1799 [7 de diciembre]. ¡Ay, les fue arrebatado cuando cursaba el vigesimoquinto año de su floreciente edad! Tened, habitantes de Lovere, como si se hubiera recobrado su vida, esta hermosa y amable imagen realizada por la mano del gran caballero Canova. Stefano Antonio Morcelli». El monumento entero mide 3,50 m de alto y está en el oratorio del palacio Tadini de Lovere. [Notas p. 330:] 1. De la vida de Antonio Canova; Prato, Giachetti, 1824, p. 512. 2. Memorias de Antonio Canova, escritas por Antonio D'Este y publicadas al cuidado de Alessandro D'Este; Florencia, Le Monnier, 1864, p. 343. 3. Véase la sección Nuevos Documentos. [P. 331.] La elegantísima inscripción del célebre epigrafista lombardo informa de que el cenotafio se levantó en memoria del conde Faustino Tadini, joven culto y virtuoso arrebatado por un desgraciado accidente a sus padres, que no tenían otro hijo, el 7 de diciembre de 1799, con solo veinticinco años. No indica, sin embargo, el año de erección. El catálogo cronológico de obras de Canova incluido por Missirini fecha esta obra en 1822; el compilado por Alessandro D'Este la incluye entre las ejecutadas en 1821. Ambas fechas son erróneas, como demuestra el testamento del conde Luigi Tadini, padre del joven Faustino, donde se lee que Canova terminó el mármol «en su estudio de Roma a finales de octubre de 1820».[1] Lo confirma plenamente una carta del propio Canova, escrita desde Roma al conde el 21 de octubre de aquel año.[2] La familia de los condes Tadini de Crema mantenía desde hacía tiempo amistad con Canova. Ya en 1795, Faustino, que entonces tenía veintiún años, compuso un volumen de versos y prosa en el que explicaba las esculturas y pinturas de Canova,[3] y éste le expresó su «eterno reconocimiento».[4] En 1801, dos años después de la muerte del joven conde, aplastado por las ruinas de una casa antigua de Lovere, en el lugar donde su padre hacía construir el espléndido palacio que todavía se admira, Canova escribió al conde Luigi palabras de pesar por la dolorosa pérdida de la familia Tadini.[5] El conde Luigi era culto y gran amante de las bellas artes. Reunió pinturas, estampas, esculturas, muebles antiguos, medallas, bronces, porcelanas, objetos de historia natural y libros antiguos y modernos para formar una galería, un pequeño museo y una biblioteca. Ya entonces pensaba destinarlos al beneficio público, según una carta de Canova de septiembre de 1818.[6] El escultor lo felicitaba por las colecciones y su generosa intención de destinarlas al uso público, y deseaba poder acudir a su casa, a la que ya había sido invitado otras veces,[7] para verlas. El conde cultivaba también la poesía: compuso un poema burlesco al modo de Berni en doce cantos,[8] del que regaló un ejemplar a Canova.[9] Escribió asimismo salmos, cánticos e himnos religiosos, musicados por los maestros Gazzaniga y Pavesi,[10] y algunas consideraciones sobre música y poesía,[11] que Canova elogió mucho, juzgándolas «prudentísimas… e hijas legítimas del buen sentido, que debe ser el primer capital de todo autor que quiera aproximarse a la perfecta imitación de la naturaleza».[12] El conde deseaba vivamente poseer alguna obra del «divino» Canova, como lo llamó Giordani, sintetizando con ese adjetivo la admiración entusiasta de sus contemporáneos por el gran escultor. Para ello le escribió el 29 de agosto de 1818, expresán… [Continúa en p. 332.] [Grabado del monumento:] «Libera, condesa Moronati Tadini, madre profundísimamente afligida». En el basamento se distinguen «Por la prematura muerte / del conde Faustino Tadini, hijo de Al.». La traducción completa de la misma inscripción se encuentra en p. 330, arriba; las demás letras minúsculas del grabado no son todas legibles de forma independiente. [Notas p. 331:] 1. Testamento del noble conde Luigi Tadini; Lovere, Filippi, 1892, art. 19, p. 11. 2. Apéndice, III. 3. Las esculturas y pinturas de Antonio Canova publicadas hasta este año 1795; Venecia, Palese, 1796. 4. Carta de Canova al conde Luigi Tadini, Roma, 11 de noviembre de 1796. 5. Carta desde Roma de 5 de diciembre de 1801. 6. Apéndice, I. 7. Carta de Canova al conde de 18 de febrero de 1818. 8. Ricciardetto casado, poema cómico de Luigi Tadini; Crema, Ronna, 1803. 9. Carta de Canova al conde, Roma, 25 de junio de 1803. 10. Salmos, cánticos e himnos cristianos del conde Luigi Tadini, puestos en música popular por Giuseppe Gazzaniga y Stefano Pavesi; Crema, Ronna, 1818. 11. Estas consideraciones preceden a los Salmos, cánticos e himnos religiosos en la edición citada. 12. Apéndice, I. [P. 332.] …dole su deseo. Canova respondió en septiembre del mismo año, agradeciendo, pero diciendo a la vez estar tan «fuertemente ocupado» en otros trabajos que no podía asumir un compromiso concreto; le aseguraba, sin embargo, que siempre tendría presente su encargo.[1] El escultor no olvidó el deseo del conde y en abril de 1820 pudo escribirle que ya trabajaba para él, que la obra avanzaba y no dejaba de trabajar en ella, por lo que esperaba acabarla en otoño de ese año.[2] Se refería al monumento sepulcral del desdichado Faustino, que seis meses después estaba acabado, «faltando solo —según decía en la carta de Roma de 21 de octubre de 1820— el trabajo del pulidor».[3] En esa carta aconsejaba al conde encargar el basamento del cenotafio en las provincias lombardas para ahorrar gastos. En otra de 18 de noviembre del mismo año[4] añadía que podía hacerlo ejecutar en Milán según un pequeño dibujo que le enviaba el escultor Antonio D'Este, íntimo amigo de Canova. En cuanto a colocar el mármol, recomendaba luz lateral que incidiera «algo rasante hacia la espalda de la figura».[5] También aconsejaba bajar una tela oscura sobre la ventana de enfrente cada vez que se mostrase el monumento, para que su luz no destruyese el buen efecto de la lateral.[6] Estas recomendaciones del escultor se observaron entonces y se siguen observando escrupulosamente. El precio acordado fue de seiscientos cequíes, equivalentes a 6907,67 liras italianas, que el conde pagó a Domenico Selva, apoderado de Canova, en el banco de Angelo Papadopoli de Venecia. Así consta en una carta de recibo del escultor, que añade que el bajorrelieve de mármol quedaba en su estudio a disposición del conde.[7] Éste ya había obtenido del Gobierno la exención del arancel de importación, por destinarse la obra como modelo para los estudiantes de arte.[8] Hizo transportar el cenotafio a Lovere en 1821 y en junio de ese año expresó a Canova su plena satisfacción tanto por el tema como por la calidad del trabajo.[9] El monumento se instaló en el oratorio que el conde mandó construir en el lugar donde murió su hijo. Su erección se celebró públicamente el 25 de septiembre de 1821, con solemne pompa y participación de la Diputación Municipal y todo Lovere. Se imprimió entonces un folleto conmemorativo[10] que contiene, además de los habituales versos, un dibujo del monumento, la efigie del escultor y una carta dedicatoria a éste de la Diputación Municipal. Canova, acostumbrado ya a los honores, agradeció al conde y a Lovere «tan afectuosos testimonios de bondad», declarándose, con aquella modestia que en él y otros grandes fue causa de mayor gloria, indigno «de ser honrado con tanta pompa y tan espléndida solemnidad de versos e impresión». Son palabras de su carta escrita en Possagno el 27 de septiembre de 1822,[11] la última dirigida al conde Tadini y, sin duda, una de las últimas del gran artista, que menos de un mes después, el 13 de octubre siguiente, murió en Venecia.[12] GIUSEPPE MALAGOLI. [Notas p. 332:] 1. Apéndice, I. 2. Apéndice, II. 3. Apéndice, III. 4. Apéndice, IV. 5. Apéndice, III. 6. Apéndice, IV. 7. Apéndice, V. 8. Nota de 11 de diciembre de 1820 de la Intendencia de Lodi, núm. 8510-105. 9. Apéndice, VI. En el catálogo de obras de Canova anexo a la Vida escrita por Missirini se dice que el cenotafio se ejecutó por encargo del conde Faustino Tadini; no hace falta añadir palabras para corregir el error. 10. Bérgamo, Mazzoleni, 1821. 11. Apéndice, VIII. 12. En la Galería Tadini de Lovere se conserva también un boceto de la estatua de la Religión del mausoleo Rezzonico, que el conde Luigi, en su citado testamento (art. 19, pp. 10–11), declara regalo del escultor. NOTAS DE LECTURA Cotejo visual de las tres páginas y recorte ampliado del grabado; OCR usado como apoyo y corregido. Inicial ornamental T unida a «ra» para leer «Tra». La inscripción minúscula del grabado no se da por descifrada letra a letra; se identifica su correspondencia con la reproducción impresa de p.330. Se conserva «Cireres» como errata del impreso, traducida por el sentido latino esperado «cenizas». El artículo fecha la última carta el 27 de septiembre de 1822; la carta VIII se transcribe con su propia fecha, sin armonizar. Las afirmaciones del autor y su uso del testamento se distinguen del acceso directo a este. Puntuación actualizada, nombres y fechas conservados.